Het Amsterdamse Netwerk Eenzaamheid

Blog

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Praesent consectetur commodo nunc. Curabitur euismod tortor nec ipsum aliquet, eget luctus libero bibendum. Aliquam erat volutpat. Ut a nibh vel tellus vestibulum laoreet eget id justo. Maecenas quis sapien hendrerit, elementum velit in, semper leo. Proin augue ante, vestibulum quis mattis sed, pellentesque eget eros. Donec ac dui ut ipsum tincidunt rutrum. Vivamus a enim quis ligula tristique iaculis. Fusce sem enim, accumsan porta bibendum eget, iaculis a metus.

'Ontwerp zo dat mensen elkaar kunnen ontmoeten'

Na een oproep wie er wel eens eenzaam is, steken vier van de ongeveer 120 bezoekers van het programma Gebiedsontwikkeling #27: Sociaal Ruimtelijk Ontwerpen de vinger op. Als moderator Susanne Heering die vraag gedurende de avond een op een stelt, geeft iedereen toe zich wel eens solitair te voelen. In Amsterdam voelen 330.000 mensen zich eenzaam tot sterk eenzaam, 93.000 mensen ervaren ernstige eenzaamheid. Ook Eric van der Burg voelt zich wel eens door iedereen verlaten, als wethouder Zorg en Welzijn, Ouderen, Sport en Recreatie, Ruimtelijke Ordening en Grondzaken, als burger eigenlijk nooit. Hij heeft een drukke baan en zijn netwerk is groot. Dat ligt natuurlijk anders bij mensen die geen of ander werk hebben.

250917_zwijger_EENZAAM_LOWRES (13).jpg

De bijeenkomst in Pakhuis de Zwijger kijkt op een bijzondere manier naar het veelkoppig monster van de eenzaamheid. Het gaat op dinsdagavond 26 september over de invloed van het ruimtelijke ontwerp van de gebouwde omgeving op vereenzaming. Beleid en nieuwbouw kan wel degelijk sociaal isolement in de hand werken, vertelt Eric van der Burg. Berucht zijn portiekflats waar je nooit iemand ontmoet. “Maar je kunt ook zo ontwerpen dat mensen elkaar wel ontmoeten.” In Amsterdam staan grote nieuwbouwopgaves op stapel: 6000 woningen op het Draka-terrein in Noord, 5000 voor de toekomstige Sluisbuurt op Zeeburgereiland. De wethouder wil vanavond ideeën ophalen. Zelf heeft hij er ook een aantal. Zo vindt hij dat in de begroting bij nieuwbouwprojecten gerekend moet worden zonder inkomsten van huur uit plinten. Waardoor de bakker en slager kunnen overleven. Dit soort ondernemingen zorgt voor verlevendiging en ontmoeting. Ook vindt hij dat een nieuw gebied tentakels moet hebben naar omliggende gebieden, zodat ze van elkaars ontmoetingsplekken kunnen profiteren.

Wethouder Eric van der Burg: ‘Nieuwbouw kan sociale structuren vernietigen.’

Wethouder Eric van der Burg: ‘Nieuwbouw kan sociale structuren vernietigen.’

Buurten met elkaar verbinden is een van de ruimtelijke strategieën die Amsterdam in het vervolg gaat hanteren. Esther Reith, gemeentelijk stedenbouwkundige en projectleider van Zorg en Ruimte voor ouderen spreekt erover. Ontwerpen kan eenzaamheid verminderen. Door mensen het gevoel te geven erbij te horen, door ze kans te bieden elkaar te ontmoeten, door onveilige plekken aan te pakken. Verdichten, bijbouwen, is een andere ruimtelijke strategie. Met meer mensen is er meer draagvlak voor voorzieningen waar ze elkaar kunnen treffen. Een derde strategie is plekken voor ontmoeting realiseren, open plekken om een praatje te maken, eventueel met ontspanning. Een vierde is verzachting van de openbare ruimte, zoals steen vervangen door groen. 

Veel van die methodes komen terug in het WHO CARES-ontwerp “Van zorgbehoefte naar gezondheidsvaardigheid” voor de Rotterdamse Carnissebuurt, dat EGM-partner en architect Willemineke Hammer presenteert. Zoals een corridor naar het Zuiderpark en het creëren van een stedelijk uitgaansgebied. Het plan is mede tot stand gekomen door gesprekken en buurtschouwingen met bewoners. Dat leidt tot originele oplossingen zoals een apotheek en moskee die samen taallessen aanbieden om mensen uit hun isolement te halen.

Je kunt zo ontwerpen dat mensen elkaar wel ontmoeten.
— Eric van der Burg

Stadmaker en cultureel maatschappelijk ondernemer Floor Ziegler betrekt altijd bewoners bij haar projecten. In Friese dorpen heeft ze geleerd hoe je actieve gemeenschappen opzet. Dat begint met bewoners vragen te stellen over wat hen dwars zit en vervolgens over wie de initiatiefnemers in de buurt zijn. Als ze daarna van de wethouder een plek om samen te komen krijgen toegewezen ontstaan de mooiste dingen. Ziegler is zelf iemand die veelal ruimtelijke oplossingen bedenkt maar laat weten dat gemeenschappen ook van groot nut kunnen zijn in de strijd tegen eenzaamheid. Om het gesprek met bewoners over eenzaamheid te voeren ontwikkelde ze de Dwarszitter, een mobiele houten stoel die je dwars op een bankje kunt zetten.

Vanuit behoeftes van bewoners kwam ook Jonas tot stand, het winnende ontwerp voor een Huis van de buurt in het hart van IJburg. Jeroen Schipper, mede-oprichter van Orange Architecten, spreekt over een parelketting van belevenissen waaronder een natuurzwembad om kinderen te leren zwemmen (behoefte), een pleinruimte voor muzikale activiteiten en filmprogrammering met een Paradiso- of Eye-stempel (wordt gemist), een klein bos waar bewoners en mensen uit de omgeving elkaar kunnen ontmoeten. Ook aan ontmoeting bij slecht weer is gedacht. Het gebouw heeft een huiskamer met café en zzp-werkplekken. Voor de bewoners bevat Jonas een avontuurlijk canyon, een openbaar wandelpad dat diagonaal door het gebouw gaat en nog veel meer. Niks geen anonieme portieken.

Activiteiten bij weer en geen weer bedacht door bewoners en ondernemers is ook het basisprincipe van Placemaking Plus, een methodiek waarmee een teloorgaand winkelcentrum in Haarlem weer tot leven is gewekt. Directeur en BFAS-architect Stefan Bödecker vertelt over jongeren van Triple Threat die het leegstaande dak tot een plek van de buurt willen maken. Hierbij ontwikkelen ze een aantal activiteiten waardoor zowel jong als oud zich welkom op het “DAK” voelt en er zelfs een “onderDAK” kwam met belevenissen in het winkelcentrum, zoals schoolconcerten en een openbare kerkdienst. Het ontlokt de zaal de opmerking dat Placemaking ook iets zou kunnen zijn voor ander winkelcentra in het land.

Maak connecties tussen mensen.
— Esther Reith

Leiden al deze activiteiten, bouwplannen en ruimtelijke aanpassingen tot minder gevoelens van eenzaamheid, vraagt de moderator zich af. De stad kan volgens Esther Reith enkel ruimtelijke voorwaarden creëren. Echt contact maken ligt toch bij de bewoners die veel voor elkaar kunnen betekenen. Maak connecties tussen mensen.

Wat werkt bij… lessen en ervaringen

  • Ontwerp met interdisciplinaire teams
  • Betrek bewoners bij het ontwerp met de vraag: wat is nodig in de wijk?
  • Maak bewoners mede-eigenaar van plekken
  • Voer gesprekken zonder te oordelen, zoek naar gemeenschappelijkheid
  • Sta open voor vreemden
  • Je kunt nooit iedereen tevreden stellen
  • Met een goed verhaal lukt het vrijwel altijd
  • Laat ondernemers een tafel met stoelen op hun stoep zetten, wat zorgt voor leven op straat

Kansen voor de stad

  • Bouw tot 2025 volgens het 40-40-20 principe (veertig procent sociale huur, veertig procent voor middeninkomens, twintig procent vrije sector)
  • Ontwikkellocaties laten grenzen aan gebieden met grote kans op vereenzaming
  • Creëer gemeenschappen van burgers en geef ze een een plek
  • Ontwerp ontmoetingsruimtes binnen en buiten, vanwege ons natte klimaat.
  • Hanteer de “Power of 10”-methodiek bij programmering
  • Maak gebruik van digitale netwerken in de strijd tegen eenzaamheid

Belangrijkste vragen uit de zaal

Is het met de toename van zzp’ers niet zinvol om meer werk- annex ontmoetingsplekken te realiseren?